Toplantı Kanunsuz Mu?
Her şey bir meydanda başlar… İnsanlar ellerinde pankartlarla, sessiz ama kararlı adımlarla yürürken; kimi hak arıyor, kimi sadece varlığını duyurmak istiyor. Ama bir anda, havada beliren bir gaz bulutu, duyulan bir megafon sesi ya da sert bir cop darbesiyle bu sahne dağılır.
Oysa sadece fikirlerini dile getirmek istemişlerdi. İşte tam da bu noktada Anayasa Mahkemesi devreye giriyor. Çünkü hak aramanın suç olmadığı, devletin görevinin bastırmak değil, korumak olduğu gerçeğini hatırlatmak bazen en yüksek yargı merciine düşer.
Bugünün muhalefeti yarının iktidarı, bugünün iktidarı yarının muhalefeti olabilir. Gösterinin siyasi görüşe göre yorumu olmaz. Anayasa ve hukuka göre yorumu olur. Niyetimiz siyaset değil, bilimsel çalışma ve fayda katmaktır.
Karar: Ali Rıza Özer ve Diğerleri / B. No: 2013/3924
Konu: Polis müdahalesi – Barışçıl gösteri – Anayasal sınırlar
1. Toplantının Barışçıl Olması Esastır
- Eğer gösteri sırasında fiilî şiddet mevcut değilse, bu toplantı barışçıl olarak kabul edilir.
- Devletin, barışçıl toplantılara hoşgörü göstermesi ve bu hakkın kullanımına imkân tanıması anayasal bir yükümlülüktür.
Barışçıl toplanan bireylerin kamu düzeni açısından otomatik olarak tehdit olarak görülmesi, demokratik toplum gerekleriyle bağdaşmaz.
2. Polis Müdahalesi Son Çaredir
- Kolluk kuvvetleri ancak şu koşullarda müdahalede bulunabilir:
a) Şiddet içeren eylemler varsa,
b) Kamu düzeni ağır ve açık biçimde tehdit altındaysa. - Müdahale, zorunlu ve kaçınılmaz olmadıkça yapılmamalıdır.
Kolluk güçlerinin doğrudan fiziki müdahale araçlarına başvurması yerine, öncelikle diyalog ve ikna yöntemlerini tercih etmesi gerekmektedir.
3. Orantılılık Kuralı Gözetilmelidir
- Kullanılan güç, ulaşılmak istenen amaçla uyumlu ve ölçülü olmalıdır.
- Katılım az ve eylem sessiz ise, yoğun kimyasal madde ya da fiziksel güç kullanımı orantısız kabul edilir.
- Müdahale, topluluğun tamamına yönelik değil; sadece fiilî şiddet uygulayan bireylere yönelik olmalıdır.
Kapsayıcı ve ayrım gözetmeyen müdahaleler, anayasal hakların özünü ortadan kaldırma riskini doğurur.
4. İzin Şartı Aranamaz, Bildirim Yeterlidir
- Anayasa’ya göre, toplantı ve gösteriler için önceden izin alma zorunluluğu bulunmamaktadır.
- Sadece önceden bildirimde bulunulması yeterlidir.
- Bildirim yapılmamış olsa bile, toplantı barışçıl nitelik taşıyorsa, müdahale edilmesi hak ihlaline yol açar.
Yalnızca “izin alınmamış” olması, meşru müdahale sebebi olamaz.
5. Müdahale Hakkın Özünü Ortadan Kaldırmamalıdır
- Anayasa uyarınca bir temel hakkın kullanımı tamamen engellenirse, bu durum hakkın özüne doğrudan müdahale anlamına gelir.
- Kolluk kuvvetlerinin müdahalesi, toplantının gerçekleştirilmesini tamamen imkânsız hale getiriyorsa, bu yalnızca sınırlandırma değil, ağır bir ihlaldir.
Devletin rolü, hakkı engellemek değil, düzenli ve güvenli biçimde kullanılmasını sağlamaktır.
6. Devletin Koruma Yükümlülüğü Vardır
- Devletin yükümlülüğü yalnızca müdahale etmek değil;
a) Gösterinin güvenliğini sağlamak,
b) Göstericileri olası saldırılara karşı korumak,
c) Hak kullanımını kolaylaştırmak
şeklindedir.
Müdahaleci değil, koruyucu devlet anlayışı esas alınmalıdır.
7. Göz Yaşartıcı Gaz ve Cop Kullanımı Ciddi Müdahale Sayılır
- Göz yaşartıcı gazın yaygın, ayrım gözetmeyen biçimde kullanılması, Anayasa’ya aykırıdır.
- Barışçıl toplanan bireyleri dağıtmak amacıyla bu tür maddelere başvurulması, ifade özgürlüğünün ve insan onurunun ihlalidir.
Fiziksel gücün ve kimyasal araçların kontrolsüz kullanımı, demokratik hakların caydırılmasına yol açar.
8. Gözaltı ve Tutuklamalar Keyfi Olamaz
- Barışçıl gösteriye katılan kişilerin gözaltına alınması, özgürlük ve güvenlik hakkının ihlali anlamına gelir.
- Gözaltı ya da tutuklama için, somut ve makul bir gerekçe bulunmalıdır.
Barışçıl katılım, başlı başına suç teşkil etmez.
9. Anayasa’nın 13. ve 34. Maddeleri Birlikte Değerlendirilmelidir
- Temel haklara yönelik her sınırlama, Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen “kanunla sınırlama, meşru amaç, zorunluluk ve ölçülülük” ilkelerine uygun olmalıdır.
- Anayasa Mahkemesi, toplantı ve gösteri hakkının değerlendirmesinde her zaman 34. maddeyi 13. madde ile birlikte ele almaktadır.
Sınırlamanın da anayasal sınırları bulunduğu unutulmamalıdır.
10. Yetkililer Hukuki Sorumluluk Taşır
- Anayasal haklara aykırı müdahale talimatı veren idareciler, hem idari hem de cezai sorumluluk taşır.
- Müdahalenin sadece uygulayıcı kolluk kuvvetleriyle sınırlı olmadığı; karar süreçlerini etkileyen kamu görevlilerinin de sorumlu tutulabileceği belirtilmiştir.
İhlal sadece uygulama değil, karar düzeyinde de meydana gelebilir.
