Anayasa Mahkemesi Bu İşe Neden Karışır?
Bir yasa çıkar. Herkes onu uygulamak zorundadır. Ama ya bu yasa Anayasa’ya aykırıysa? İşte burada Anayasa Mahkemesi devreye girer. Bu mahkeme, yasaların Anayasa’ya uygun olup olmadığını denetler. Peki bunu nasıl yapar? İki şekilde:
- Soyut norm denetimi
- Somut norm denetimi
Aralarındaki farkı öğrenince, hukuk filmlerini daha iyi anlayacaksınız!
Soyut Norm Denetimi Nedir?
Ortada gerçek bir dava yokken, sadece bir kuralın Anayasa’ya uygun olup olmadığına bakılmasıdır. Soyut denmesinin mantığı da budur. Ortada somut bir dava yokken yapılır.
Örnek:
Bir milletvekili “Şu yeni çıkan yasa bence Anayasa’ya aykırı” der ve Anayasa Mahkemesi’ne başvurur. Ortada bir olay yoktur, sadece kural vardır.
Kim yapabilir?
- Cumhurbaşkanı
- En az 120 milletvekili
- TBMM grupları
Amaç: Yasayı genel ve ilkesel düzeyde iptal ettirmek.
Somut Norm Denetimi Nedir?
Gerçek bir dava görülürken, kullanılan yasanın Anayasa’ya aykırılığı fark edilirse Anayasa Mahkemesi’ne sorulmasıdır.
Örnek:
Mahkemede yargılanan biri, “Benim suçlandığım yasa Anayasa’ya aykırı” der. Mahkeme de bu iddiayı ciddi bulursa, Anayasa Mahkemesi’ne sorar.
Kim yapar?
- Ancak davaya bakan mahkeme başvurabilir.
- Birey doğrudan başvuramaz.
Amaç: Somut bir davada kullanılan yasanın Anayasa’ya uygun olup olmadığını öğrenmek.
Soyut vs Somut Norm Denetimi: Farklar Tablosu
| Özellik | Soyut Norm Denetimi | Somut Norm Denetimi |
|---|---|---|
| Başvuru Zamanı | Her zaman yapılabilir | Davayla ilgili, yargılama sırasında |
| Kim Başvurabilir? | TBMM, Cumhurbaşkanı vb. | Sadece davaya bakan mahkeme |
| Gerçek olay var mı? | Yok | Var (bir dava görülüyor) |
| Doğrudan bireysel başvuru? | Hayır | Hayır (ama birey talep edebilir) |
| Amaç | Yasayı iptal ettirmek | Uygulanan yasa Anayasa’ya uygun mu? |
| Sonuç | Kural iptal edilirse herkes için kalkar | İlgili dava durur, kural iptal edilirse herkes etkilenir |
Sık Sorulan Sorular (SSS)
Soyut norm denetimi nedir, kimler yapabilir?
Bir kanunun, ortada dava yokken Anayasa’ya uygun olup olmadığını denetlemektir. Cumhurbaşkanı, 120 milletvekili gibi şahıs ve gruplar başvurabilir.
Somut norm denetimi kim tarafından başlatılır?
Yalnızca davaya bakan mahkeme başvurabilir. Taraflardan biri yasaya itiraz ederse, mahkeme bunu ciddi bulursa Anayasa Mahkemesi’ne gönderir.
Birey doğrudan başvurabilir mi?
Hayır. Somut norm denetiminde mahkeme aracılığıyla başvuru yapılabilir. Soyut denetimde ise bireylerin doğrudan başvuru hakkı yoktur.
İki denetim türü arasında en büyük fark nedir?
Soyut denetim genel kuralın iptaline yöneliktir, somut denetim ise bir davada uygulanan yasanın Anayasa’ya uygun olup olmadığını denetler.
Anayasa’ya Aykırı Kanunu Kim Denetler, Ne Zaman Denetler?
Yukarıda gördüğünüz gibi, kanunların Anayasa’ya uygunluğu bazen ortada bir dava yokken (soyut), bazen de gerçek bir dava sırasında (somut) incelenebilir. Her iki durumda da hedef, bireyleri korumak ve hukuk devletini ayakta tutmaktır.
