Ceza hukukunda bazen tek bir kelime bütün tartışmanın yönünü değiştirir. TCK 216’daki “sosyal sınıf” ifadesi de tam böyle bir kelime. İlk bakışta herkes bu kavrama kendi gündelik anlayışını yükleyebiliyor. Kimi bunu “aynı tarzda yaşayan insanlar” diye okuyor. Kimi “aynı mahalleden gelenler” diye düşünüyor. Kimi de “aynı kültürü paylaşan kesim” sanıyor. İşin ceza hukuku tarafında mesele bu kadar dağınık değil. Bu kavramın sınırı var. O sınır çizilmezse madde gereğinden fazla genişler. Bu da ceza hukukunun doğasına aykırı olur.
TCK 216’da sosyal sınıf ne demek?
En sade anlatımla sosyal sınıf, toplum içinde benzer sosyal ve ekonomik konuma sahip, toplumsal yapı içinde belirli bir yere oturan insan topluluğu demektir. Bu topluluk rastgele oluşmaz. Bir heves etrafında toplanmaz. Bir marka sevgisinden çıkmaz. Bir sosyal medya akımından doğmaz. Daha kalıcı bir zemini vardır.
Meslek, gelir düzeyi, üretim ilişkisi, toplumsal mevki, hayat standardı ve toplum içindeki rol bu zemini oluşturur.
Buradan çıkan ilk net sonuç şu:
Sosyal sınıf, “herhangi bir topluluk” değildir.
Toplumdaki yeri olan, yapısal bir insan grubudur.
Sosyal sınıf sadece ekonomik bir kavram mıdır?
Burada iki görüş var. Bunu bilmek önemli.
İlk görüşe göre sosyal sınıf esas olarak ekonomik ilişkilerden doğar. Yani üretim araçlarına sahip olanlar, emeğini satanlar, büyük toprak sahipleri, büyük sanayiciler gibi kesimler sosyal sınıfı oluşturur. Bu yaklaşımda sınıf meselesi daha çok üretim ilişkisine, gelir farkına ve ekonomik yapıya dayanır. İşçi sınıfı ile burjuvazi arasındaki ayrım bunun klasik örneğidir.
İkinci görüş ise daha geniştir. Buna göre sosyal sınıf yalnızca ekonomiyle açıklanmaz. Toplumdaki yer, statü, yaşam koşulları, toplumsal rol, ortak ilişkiler ve benzer hayat çizgisi de dikkate alınır. Hatta modern toplumlarda işçi sınıfı, sermaye sınıfı, orta sınıf ve köylü sınıfı gibi ayrımlardan söz ediliyor. Bu yaklaşım, ceza hukuku açısından kavramı biraz daha işlevsel hale getiriyor.
Burada dikkat edilmesi gereken şey şu:
Kavram geniş yorumlanabilir ama sınırsız yorumlanamaz.
Yani “birbirine benzeyen herkes sosyal sınıftır” denemez.
TCK 216 bakımından hangi gruplar sosyal sınıf örneği olabilir?
Somut örnek verelim. Aşağıdaki gruplar sosyal sınıf kavramına ciddi şekilde yaklaşır:
işçi sınıfı,
sermaye sahipleri,
büyük toprak sahipleri,
köylü sınıfı,
orta sınıf,
memurlar,
esnaf,
tüccarlar,
serbest meslek sahipleri,
üretim araçları üzerinde tasarruf sahibi gruplar.
Burada niçin bu gruplar örnek oluyor? Çünkü bu gruplar toplumda bir yer işgal ediyor. Gelir kaynakları, çalışma biçimleri, hayat tarzları, toplumsal fonksiyonları ve ekonomik konumları onları diğerlerinden ayırıyor. Mesela işçi sınıfı, başkasının iş organizasyonu içinde ücret karşılığı çalışan ve emeğini satarak yaşayan insanlardan oluşur. Sermaye sınıfı ise üretim araçları ve ekonomik karar mekanizmaları üzerinde daha güçlü tasarruf sahibi olan grupları ifade eder. Orta sınıf da mülkiyet, eğitim, formasyon ve toplumsal güvenlik duygusuyla işçi sınıfından ayrılır. Köylü sınıfı ise tarıma dayalı hayat tarzı ve toprağa bağlı üretim biçimiyle farklılaşır. Bunların hepsi senin aktardığın açıklamalarda ayrıntılı biçimde anlatılmış.
TCK 216 bakımından hangi gruplar sosyal sınıf sayılmaz?
Asıl kafa karışıklığı burada çıkıyor. Çünkü insanlar görünür olan her grubu sosyal sınıf sanabiliyor. Oysa şu gruplar kural olarak sosyal sınıf değildir:
Tofaş kullanıp modifiye yapanlar,
bir futbol takımının taraftarları,
bir siyasi partinin destekçileri,
hayvanseverler,
sosyal medya fenomeni takipçileri,
aynı müzik türünü sevenler,
drift yapanlar,
aynı mahallede takılan gençler,
aynı marka telefonu kullananlar.
Bu gruplar neden sosyal sınıf sayılmaz? Çünkü bunlar daha çok tercih grubu, ilgi alanı grubu, kültürel aidiyet grubu veya geçici sosyal kümelenme niteliği taşır. Toplumdaki üretim ilişkilerine, ekonomik konuma veya yapısal toplumsal mevkiye dayanmazlar. Ceza hukukunda sınır burada çekilir.
Tofaş kullanıp modifiye yapan kesim sosyal sınıf mıdır?
Net cevap: Hayır.
Çünkü burada sınıfsal bir konumdan çok bir araç tercihi ve altkültürel aidiyet vardır. Bir kişi Tofaş kullanıyor diye toplum içindeki yeri otomatik olarak hukuki anlamda bir sosyal sınıf haline gelmez. Modifiye kültürü görünür olabilir. Sosyal medyada yaygın olabilir. Hatta belirli bir çevre oluşturabilir. Fakat bu, TCK 216’daki sosyal sınıf kavramı için yeterli değildir.
Biraz daha açık söyleyelim. “Tofaşçı” dediğinde karşına işçi sınıfı gibi yapısal bir toplumsal tabaka çıkmaz. Karşına otomobil kültürü, mahalle kültürü, tarz, zevk ve altkültürel aidiyet çıkar. Bu yüzden “Tofaşçılar şöyledir” şeklindeki sözler kaba olabilir. Hakaret içerebilir. Aşağılama boyutuna çıkabilir. Fakat hedef alınan grup sosyal sınıf değilse, TCK 216’daki sosyal sınıf ayağına oturtmak zordur.
Parti destekçileri sosyal sınıf sayılır mı?
Kural olarak hayır.
Bir siyasi partiyi desteklemek sosyal sınıf ölçütü değildir. Çünkü aynı partiye oy veren kişilerin ekonomik konumu, mesleği, toplumsal mevkisi ve yaşam standardı birbirinden tamamen farklı olabilir. İçlerinde işçi de olur, patron da olur, memur da olur, öğrenci de olur. Bu yüzden siyasi tercih ile sosyal sınıf aynı şey değildir.
Bu ayrım çok önemli. Çünkü aksi halde ceza normu tehlikeli şekilde genişler. Her siyasi tartışma bir anda TCK 216’ya taşınır. Bu da ifade özgürlüğü ile kanunilik ilkesini zedeler.
İşçi sınıfı neden sosyal sınıf örneğidir?
Çünkü işçi sınıfı, toplum içindeki yeri itibarıyla tanımlanır. İşverenin organizasyonu içinde, onun talimatıyla, ücret karşılığı çalışan ve yaşamını emeğini satarak sürdüren kişilerden oluşur. Senin gönderdiğin metinde de işçi sınıfının hukuki, ekonomik ve teknik bakımdan işverene bağlı olduğu; ücretli çalışma ve gelecek güvensizliği gibi ortak özellikler taşıdığı anlatılıyor. İşte bu ortak yapısal özellikler, işçi sınıfını gerçek bir sosyal sınıf örneği haline getirir.
Orta sınıf neden sosyal sınıf sayılabilir?
Çünkü orta sınıf da sadece gelirle değil, hayat tarzı, mülkiyet ilişkisi, eğitim, sosyal güvenlik duygusu ve bireysellik seviyesiyle ayrılır. Gönderdiğin açıklamalarda orta sınıfın işçi sınıfından ve sermaye sınıfından hangi özelliklerle ayrıldığı detaylı biçimde anlatılmış. Yani orta sınıf, “araba kullananlar” ya da “aynı semtte yaşayanlar” gibi yüzeysel bir grup değil; toplumsal yapıda kendine özgü yeri olan bir tabakadır.
Köylü sınıfı neden sosyal sınıf sayılabilir?
Çünkü burada da hayat tarzı, üretim biçimi ve toplumsal örgütlenme şekli belirleyicidir. Tarıma bağlı yaşam, aile iş bölümü, toprağa bağlı güvenlik duygusu ve toplumun genelinden daha kapalı bir yaşam örgüsü köylü sınıfını ayrı bir sınıf haline getirebilir. Senin paylaştığın metin de bunu açıkça anlatıyor.
TCK 216’da sosyal sınıfı anlamak için en kolay test nedir?
Şu soruyu sor:
Bu grup toplumdaki yapısal yeriyle mi tanımlanıyor, yoksa tercih ve tarzıyla mı tanımlanıyor?
Eğer cevap yapısal yer ise sosyal sınıf ihtimali vardır.
Eğer cevap tercih, hobi, marka, siyasi sempati, araç sevgisi, internet kültürü veya geçici aidiyet ise sosyal sınıf ihtimali çok düşüktür.
Bu test pratikte çok işe yarar.
TCK 216 açısından sosyal sınıfın doğru tespiti neden önemlidir?
Çünkü suç tipinin kurulabilmesi için önce korunan grubun doğru belirlenmesi gerekir. Hedef alınan grup yanlış seçilirse, bütün hukuki kurgu çöker. TCK 216 her sert söz için yazılmış bir madde değildir. Bu madde, toplumdaki belirli kesimleri birbirine karşı kışkırtan ve kamu barışını tehlikeye atan söylemleri hedef alır. O nedenle “kim hedef alındı” sorusu bu maddede temel sorudur.
Uygulamada nasıl düşünmek gerekir?
En güvenli yaklaşım şudur:
İşçi, patron, köylü, esnaf, memur, büyük toprak sahibi gibi toplumdaki konumuyla tanımlanan gruplar sosyal sınıf tartışmasına girebilir.
Tofaşçı, modifiyeci, taraftar, parti destekçisi, influencer takipçisi, hayvansever gibi ilgi ve tercih grupları ise kural olarak sosyal sınıf sayılmaz.
Bu çizgi nettir. Faydalıdır. Uygulanabilirdir.
