Ev Hizmetlerinde Kıdem Tazminatı Var mı? Türk Borçlar Kanunu’na Göre Ev Hizmetlilerinin Hakları Nelerdir?
Türkiye’de birçok kişi evinde temizlikçi, bakıcı ya da yardımcı çalıştırıyor. Çalışan da işveren de aklında aynı soruyu taşıyor: “Ben yıllardır bu evde çalışıyorum, işten ayrılırsam kıdem tazminatı alabilir miyim?”
Cevap, doğrudan kanunlardan geliyor. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 4. maddesi, ev hizmetlerini açıkça kapsam dışı bırakıyor. Yani İş Kanunu’ndaki kıdem tazminatı (1475 sayılı Kanun m.14) ev hizmetlerinde çalışanlara uygulanmıyor.
Peki çalışan tamamen korumasız mı? Hayır. Burada Türk Borçlar Kanunu (TBK) devreye giriyor. Ev hizmetlileri, İş Kanunu’na tabi olmasalar da TBK hükümlerine göre bir dizi hakka sahip.
Belirli süreli sözleşme biterse haklar nelerdir? (TBK m.430)
Ev hizmetlerinde sözleşmeler genellikle belirsiz süreli yapılır, ancak belirli süreli sözleşmeler de olabilir.
- TBK m.430’a göre belirli süreli sözleşmeler, sürenin bitimiyle kendiliğinden sona erer.
- Eğer taraflar sözleşmeye devam ederse, sözleşme belirsiz süreli sözleşmeye dönüşür.
- On yıldan uzun belirli süreli sözleşmeler, on yıl geçtikten sonra 6 aylık bildirim süresiyle feshedilebilir.
Yani, örneğin bir bakıcıya 1 yıllık sözleşme yapılmışsa, süre bitiminde sözleşme otomatik sona erer ve kıdem tazminatı gündeme gelmez.
Belirsiz süreli sözleşmelerde fesih bildirim süresi (TBK m.431–432)
Ev hizmetlerinde en çok karşılaşılan sözleşme türü belirsiz süreli sözleşmelerdir. TBK m.432’ye göre:
- 1 yıla kadar çalışan için 2 hafta,
- 1–5 yıl arası çalışan için 4 hafta,
- 5 yıldan fazla çalışan için 6 hafta önceden bildirim yapılması gerekir.
İşveren bu sürelere uymazsa, işçiye bildirim süresine ait ücret ödemek zorundadır. Bu, İş Kanunu’ndaki ihbar tazminatına benzer bir korumadır.
Feshe karşı koruma: Kötü niyetli fesih (TBK m.434)
Eğer işveren fesih hakkını kötüye kullanırsa, TBK m.434 devreye girer. İşveren bu durumda işçiye, bildirim süresi ücretinin üç katı tutarında tazminat ödemek zorundadır.
Örneğin, evde 4 yıl çalışan bir temizlikçiyi işveren sebepsiz yere işten çıkarırsa, normalde 4 hafta ücrete hak kazanırken, kötü niyetli fesih halinde bunun üç katı ödenir.
Derhal fesih ve haklı sebepler (TBK m.435–438)
Hizmet sözleşmeleri, haklı sebepler varsa derhal feshedilebilir.
- TBK m.435: İşçi ya da işveren, dürüstlük kurallarına göre artık çalışmanın beklenemeyeceği durumlarda sözleşmeyi derhal feshedebilir.
- TBK m.436: İşveren ödeme güçsüzlüğüne düşerse, işçi işten ayrılabilir.
- TBK m.438: İşveren, haklı bir sebep olmadan işçiyi derhal işten çıkarırsa, işçi fesih bildirim süresi boyunca kazanacağı ücreti tazminat olarak talep edebilir. Hâkim ayrıca 6 aya kadar ek tazminata hükmedebilir.
Yani kıdem tazminatı olmasa da, haksız fesih tazminatı ev hizmetlileri için güçlü bir güvencedir.
İşçinin ölümü halinde ödenecek ücret (TBK m.440)
Ev hizmetlisi vefat ettiğinde sözleşme sona erer. Ancak TBK m.440 gereğince işveren, işçinin eşine ve çocuklarına bir aylık ücret ödemek zorundadır. Eğer işçi 5 yıldan uzun süre çalışmışsa bu miktar iki aylık ücrete çıkar.
İşverenin ölümü halinde sözleşmenin durumu (TBK m.441)
Ev hizmetlisi, işverenin ölümüyle çalışmaya devam edebilir. İşyerinin devri hükümleri burada kıyasen uygulanır. Eğer sözleşme işverenin şahsına bağlı kurulmuşsa (örneğin yaşlı bakımında olduğu gibi), işverenin ölümüyle sözleşme sona erer. Bu durumda işçi, hakkaniyete uygun bir tazminat talep edebilir.
SGK hakları (5510 sayılı Kanun, Ek 9)
Ev hizmetlerinde çalışanlar sigortasız bırakılmamalıdır.
- 10 günden az çalışanlar: İş kazası ve meslek hastalığı sigortası yapılır.
- 10 günden fazla çalışanlar: Tam sigortalı sayılır; emeklilik, sağlık ve iş kazası haklarından yararlanır.
Sigortası düzgün yatırılan ev hizmetlisi, emekli olabilir ve SGK’nın tüm korumalarından faydalanır.
Ev hizmetlerinde kıdem tazminatı yok ama haklar var
- Kıdem tazminatı (1475 m.14) ev hizmetlilerine uygulanmaz.
- TBK m.430–441 arasında düzenlenen fesih ve tazminat hükümleri ev hizmetlileri için güçlü bir güvence sağlar.
- Bildirim süresi ücreti, kötü niyetli fesih tazminatı, haksız fesih tazminatı, ücret ve izin alacakları mümkündür.
- SGK kapsamında sigortası yapılan ev hizmetlileri ayrıca emeklilik ve sağlık haklarına sahiptir.
