Hakaret Suçu Hakkında Bilinmesi Gerekenler
Bir trafik tartışmasında, bir sosyal medya yorumunda ya da komşuyla yaşanan basit bir gerginlikte karşılaştığınız ağır sözler çoğu zaman sinir bozmakla kalmaz. Aslında karşınızdaki kişi, farkında olmadan ceza hukukunun konusu olan bir suç işlemiş olabilir. İnsanların aklına gelen ilk soru da nettir: “Bu söylenenler hukuken hakaret midir, yoksa sadece kabalık mı?” İkinci soru daha da önemlidir: “Şimdi ne yapabilirim?”
Bu yazı, hem hakaret suçunun sınırlarını hem de şikayet sürecinin nasıl işlediğini, mağdurun elindeki hakları somut biçimde ortaya koyuyor.
Hakaret Suçu Nedir? Hangi Sözler Hakaret Sayılır? Sövmek de Suç mu?
Hakaret, bir kişiye onur, şeref ve saygınlığını rencide edecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmektir. Aynı şekilde, somut bir olgu yüklemeden doğrudan sövmek suretiyle kişinin onuruna saldırmak da hakaret kabul edilir. Türk Ceza Kanunu m.125 bu iki davranış biçimini birlikte cezalandırır.
Hakaretin yüze karşı söylenmesi şart değildir. Kişinin gıyabında, yani orada bulunmadığı bir ortamda yapılan hakaretin cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat ederek işlenmesi gerekir. Yani gıyapta hakaret tek bir kişiye söylendiğinde suç oluşmaz; en az üç kişinin bu sözlere muhatap olması aranır.
Mesaj, ses kaydı, e-posta ya da görüntülü bir içerikle yapılan hakaret de aynı kapsamdadır. Fiilin mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenmesi halinde de m.125’teki ceza uygulanır. Kısacası WhatsApp mesajı, yorum ya da DM yoluyla yapılan hakaret, yüze söylenmiş gibi değerlendirilir.
Hakaret Suçunun Cezası Nedir? Hapis mi Para Cezası mı Verilir? Ceza Hangi Hallerde Artar?
Hakaret suçunun temel cezası üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Hâkim bu iki yaptırımdan birini seçer; ikisi birlikte uygulanmaz.
Hakaretin alenen, yani herkesin görüp duyabileceği bir ortamda işlenmesi cezayı ağırlaştırır. Bu durumda ceza altıda biri oranında artırılır. Sosyal medya paylaşımları, açık bir grup sohbeti ya da kalabalık bir mekânda yapılan hakaret bu kapsamda değerlendirilebilir.
Nitelikli Hakaret Nedir? Kamu Görevlisine Hakaret Daha mı Ağır? Dini Değerlere Hakaretin Cezası Nedir?
Kanun, hakaretin bazı hallerde daha ağır cezalandırılmasını öngörür. Bu hallerde cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz. Üç durum bu kapsamdadır:
İlki, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hakarettir. Burada korunan yalnızca kişinin onuru değil, kamu görevinin saygınlığıdır. İkincisi, kişinin dini, siyasi, sosyal veya felsefi inanç, düşünce ve kanaatlerini açıklamasından, değiştirmesinden, yaymaya çalışmasından ya da mensup olduğu dinin emir ve yasaklarına uygun davranmasından dolayı yapılan hakarettir. Üçüncüsü ise kişinin mensup olduğu dine göre kutsal sayılan değerlerden bahisle işlenen hakarettir.
Kurul hâlinde çalışan kamu görevlilerine görevlerinden dolayı hakaret edilirse, suç kurulu oluşturan tüm üyelere karşı işlenmiş sayılır. Bu durumda zincirleme suç hükümleri devreye girer ve ceza buna göre belirlenir.
Hakaret Şikayete Bağlı mı? Şikayet Süresi Ne Kadar? Süreyi Kaçırırsam Ne Olur?
Hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulması kural olarak şikayete bağlıdır (TCK m.131). Yani savcılık kendiliğinden harekete geçmez; mağdurun şikayetçi olması gerekir. Tek istisna, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hakarettir. Bu halde şikayet aranmaz, suç resen takip edilir.
Şikayet hakkı süresizdir sanılır, ama değildir. Mağdur, fiili ve faili öğrendiği günden başlayarak altı ay içinde şikayet hakkını kullanmak zorundadır (TCK m.73). Bu süre hak düşürücüdür. Altı ay geçtikten sonra yapılan şikayet sonuç doğurmaz ve dosya bu nedenle düşer. Bu yüzden hakarete uğrayan kişinin en kritik adımı, faili öğrendiği andan itibaren süreyi takip etmektir.
Hakaret Şikayeti Nereye Yapılır? Karakola mı Savcılığa mı Gidilir? Sözlü Şikayet Geçerli mi?
Şikayet, doğrudan Cumhuriyet Başsavcılığına ya da kolluk makamlarına (polis veya jandarma) yapılabilir (CMK m.158). Valilik, kaymakamlık ya da mahkemeye yapılan başvuru da reddedilmez; ilgili savcılığa gönderilir. Suç bir kamu görevinin yürütülmesiyle bağlantılıysa, ilgili kuruma yapılan şikayet de gecikmeksizin savcılığa iletilir.
Yurt dışında işlenip Türkiye’de takibi gereken suçlarda Türkiye’nin elçilik ve konsolosluklarına da şikayette bulunulabilir.
Şikayetin mutlaka yazılı olması gerekmez. Tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak da yapılabilir. Karakolda verdiğiniz sözlü beyan tutanağa geçtiği anda hukuken geçerli bir şikayet sayılır.
Şikayetten Sonra Ne Olur? Savcı Ne Yapar? “Soruşturmaya Yer Yok” Kararı Ne Demek?
Cumhuriyet savcısı, bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez, kamu davası açmaya yer olup olmadığına karar vermek için işin gerçeğini araştırmaya başlar (CMK m.160). Savcı tarafsızdır; yalnızca şüphelinin aleyhine değil, lehine olan delilleri de toplamak ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür. Kamu davasını açma görevi münhasıran savcıya aittir (CMK m.170).
Her şikayet soruşturmaya dönüşmez. Şikayet konusu fiilin suç oluşturmadığı herhangi bir araştırmaya gerek kalmadan açıkça anlaşılırsa ya da şikayet soyut ve genel nitelikteyse, savcı “soruşturma yapılmasına yer olmadığına” karar verir (CMK m.158). Bu kararda şikayet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilmez. Karar şikayetçiye bildirilir ve buna karşı CMK m.173’teki usule göre itiraz edilebilir. İtiraz kabul edilirse savcılık soruşturma işlemlerini başlatır.
Dikkat edilmesi gereken bir nokta daha var. Kovuşturma aşamasına geçildikten sonra suçun şikayete bağlı olduğu anlaşılırsa, mağdur açıkça şikayetinden vazgeçmediği sürece yargılamaya devam edilir.
Hakaret Davasında Mağdurun Hakları Neler? Davaya Katılabilir miyim? Bana Avukat Atanır mı?
Mağdur ve şikayetçi, soruşturma ile kovuşturma aşamalarında geniş haklara sahiptir (CMK m.234).
Soruşturma evresinde mağdur; delillerin toplanmasını isteyebilir, gizliliği bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği talep edebilir, koşulları varsa vekili aracılığıyla dosyayı ve el konulan eşyayı inceletebilir ve kovuşturmaya yer olmadığı kararına yasada yazılı usulle itiraz edebilir.
Kovuşturma evresinde ise mağdur; duruşmadan haberdar edilmeyi, kamu davasına katılmayı, tutanak ve belgelerden örnek almayı, tanıkların davetini istemeyi ve davaya katılmış olmak koşuluyla kararlara karşı kanun yollarına başvurmayı talep edebilir. Mağdur, ilk derece mahkemesindeki kovuşturmanın her aşamasında, hüküm verilinceye kadar şikayetçi olduğunu bildirerek davaya katılabilir (CMK m.237).
Bazı suçlarda baro tarafından ücretsiz avukat görevlendirilmesi istenebilir. Vekili bulunmayan mağdur; cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda bu talebi yapabilir. Mağdur on sekiz yaşını doldurmamışsa, sağır veya dilsizse ya da meramını ifade edemeyecek derecede malulse ve vekili de yoksa, istem aranmaksızın kendisine bir vekil görevlendirilir.
Hakarette Uzlaşma Zorunlu mu? Uzlaşmayı Reddedersem Dava Düşer mi? Uzlaşma Cezasız Kalmak mı Demek?
Soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı suçlarda uzlaştırma girişimi zorunludur (CMK m.253). Hakaret de kural olarak şikayete bağlı olduğundan, hakaret dosyalarında taraflar önce uzlaştırmacıya yönlendirilir. Uzlaştırma, mağdur ile şüphelinin bir araya gelerek anlaşmasını sağlamaya yönelik bir adımdır.
Şikayete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın kanunun saydığı bazı suçlar da uzlaştırma kapsamındadır. Bunlar arasında kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç m.86, m.88), taksirle yaralama (m.89), tehdit (m.106/1), konut dokunulmazlığının ihlali (m.116), iş ve çalışma hürriyetinin ihlali (m.117/1 ve m.119/1-c), hırsızlık (m.141), güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç m.155), dolandırıcılık (m.157), suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (m.165), çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (m.234) ile ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi ve belgelerin açıklanması (dördüncü fıkra hariç m.239) suçları yer alır. Mağdurun gerçek kişi ya da özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, suça sürüklenen çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezası gerektiren suçlar da uzlaştırmaya tabidir.
Uzlaşma, suçu cezasız bırakmak anlamına gelmez. Taraflar uzlaşırsa dosya bu anlaşmayla sonuçlanır; uzlaşma sağlanamazsa soruşturma ve kovuşturma normal biçimde devam eder. Yani uzlaşmaya yanaşmamanız davanızı bitirmez, aksine yargılama yoluyla devam etmenizi sağlar.
Şikayet Hakkı Sınırsız mı? İftira ile Şikayet Arasındaki Fark Ne? Haksız Şikayet Tazminat Doğurur mu?
Şikayet, anayasal hak arama özgürlüğünün bir parçasıdır. Bu hakkın hukuken korunması için, şikayet edilen kişinin cezalandırılmasını sağlayacak kesin ve yeterli kanıtların bulunması şart değildir. Yargıtay içtihatlarına göre, şikayeti haklı gösterecek bazı emare ve olguların zayıf ya da dolaylı biçimde de olsa var olması yeterlidir (3. HD 2011/17424 E., 2012/660 K.; YHGK 2010/4-127 E., 2010/135 K.).
Bu sınırın aşılması ise riskli bir alandır. Hiçbir somut dayanağı olmayan, yalnızca karşı tarafı yıpratmak için yapılan şikayet, hak arama özgürlüğünün sınırlarını aşar. Bu durumda şikayet, şikayet edilenin kişilik değerlerine saldırı sayılabilir ve manevi tazminat sorumluluğu doğurabilir. Dahası, başkasının suç işlemediğini bilerek hakkında şikayette bulunmak iftira suçunu gündeme getirir. Bu yüzden şikayet hakkı, somut bir olguya dayandığı sürece güvenlidir; gerçeği yansıtmadığı bilinen bir isnat ise mağdur tarafından değil, şikayetçi aleyhine sonuç doğurur.
Hakarete Uğradığınızda İlk Yapılması Gereken
Hakaret, çoğu zaman geçiştirilen ama hukuken karşılığı net olan bir suçtur. Belirleyici olan, kullanılan sözlerin onur ve saygınlığa yönelik somut bir saldırı içerip içermediğidir. Mağdur açısından en kritik nokta zamandır: faili ve fiili öğrendiğiniz andan itibaren altı aylık şikayet süresi işler. Bu sürede ekran görüntüsü, ses kaydı, mesaj dökümü ya da tanık gibi delilleri korumak, sürecin sonucunu doğrudan etkiler. Sözlerin geçici, delillerin kalıcı olduğunu unutmamak gerekir. Şüpheye düştüğünüz her durumda bir avukatla görüşmek, hem süreyi kaçırmamanızı hem de doğru hukuki yolu seçmenizi sağlar.
