Kışlada emir ciddidir. Bunu kimse tartışmaz. Fakat emir-komuta zinciri, personelin her söyleneni hiçbir sınır olmadan yapmak zorunda olduğu anlamına gelmez. Hukukta emrin de sınırı vardır. Uzman erbaş açısından asıl mesele şudur: “Bu emir görevle, hizmet gerekleriyle ve mevzuatla bağlantılı mı?”
Bulaşık yıkama, temizlik, kişisel hizmet gibi görünen işler ya da personelin mesleki göreviyle ilgisi tartışmalı emirler bu nedenle hassastır. Personel bir yandan disiplin cezası almaktan çekinir. Diğer yandan görev tanımı dışında bir işe zorlandığını düşünür. Bu noktada yapılacak en büyük hata, olayı kişisel tartışmaya çevirmektir.
Doğru yol şudur: Disiplini bozmadan, emrin hukuki kapsamını netleştirmek.
Görev tanımında olmayan iş emredilirse uzman erbaş emri reddetmeli mi?
Hayır. İlk refleks “Ben bunu yapmam” olmamalıdır. Çünkü bu cümle idarenin elinde kolayca “amirin emrini yerine getirmemek” iddiasına dönüşebilir.
Daha doğru cümle şudur:
“Komutanım, bu emrin görev tanımım ve hizmet gerekleri kapsamında olup olmadığı konusunda tereddüt yaşıyorum. Emirde ısrar ediliyorsa yazılı olarak bildirilmesini arz ederim.”
Bu cümle emre isyan değildir. Personelin hukuki tereddüdünü saygılı şekilde bildirmesidir. Disiplin dosyasında da personeli koruyan çizgi budur.
Anayasa’nın 137. maddesi, kamu hizmetinde çalışan kişinin üstünden aldığı emri hukuka aykırı görmesi halinde bu aykırılığı emri verene bildirmesi gerektiğini düzenler. Emir yazılı olarak yenilenirse kural olarak sorumluluk emri verene geçer; ancak konusu suç teşkil eden emir hiçbir şekilde yerine getirilemez.
Uzman erbaş görev dışı emre itiraz ederse disiplin cezası alır mı?
Her itiraz disiplin suçu değildir. Burada ince bir çizgi vardır.
Uzman erbaş amire bağırırsa, emri alenen küçümserse, diğer personelin önünde otoriteyi zedelerse veya “yapmıyorum” diyerek tartışmayı büyütürse disiplin sorunu doğabilir. Fakat personel, emrin görev tanımında bulunmadığını veya hukuka uygunluğu konusunda tereddüt yaşadığını saygılı şekilde bildirirse bu durum doğrudan ağır “emre itaatsizlik” gibi değerlendirilmemelidir.
Akademik çalışmalarda da Türk hukukunda amir emrine mutlak itaat anlayışının kabul edilmediği; kamu görevlisinin emrin hukuka uygunluğu konusunda tereddüt yaşaması halinde bunu amire bildirmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
Bu yüzden dosyada en önemli ayrım şudur:
Personel emri tamamen mi reddetti?
Yoksa emrin görev tanımında olmadığını mı söyledi?
Bu iki davranış aynı değildir. Aynı maddeyle cezalandırılmaları da doğru değildir.
Bulaşık yıkama emri uzman erbaş için disiplin cezası sebebi olur mu?
Bulaşık yıkama emri, olayın şartlarına göre farklı değerlendirilebilir. Ortak yaşam alanı düzeni, nöbet mahalli temizliği veya birlik hizmetinin gereği gibi gösterilen bazı görevler disiplin kapsamında tartışılabilir.
Fakat emir, personelin görev tanımıyla ilgisizse, kişisel hizmet niteliğindeyse veya hizmet gerekleriyle açıklanamıyorsa hukuki sorun başlar.
Burada mesele “bulaşık yıkamak küçük iştir” meselesi değildir. Mesele, idarenin bu davranışı hangi disiplin maddesine soktuğudur.
7068 sayılı Kanun, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı personeline ilişkin disiplin hükümlerini düzenler. Kanun kapsamına jandarma teşkilatında görev yapan uzman erbaşlar da dahildir.
Aynı Kanun’da “amirin usulüne göre verdiği emri yerine getirmemek” fiili ağır disiplin cezaları arasında düzenlenmiştir. Bu fiilin 24 ay uzun süreli durdurma cezası gibi ciddi sonuçları olabilir.
Ancak personelin yaptığı şey emri tamamen reddetmek değil de emrin uygun olmadığına dair itiraz etmekse, doğrudan en ağır maddeye gidilmesi hukuken tartışmalıdır.
Amirin emrini yerine getirmemek ile emre itiraz etmek aynı şey mi?
Hayır. Bu yazının kilit noktası budur.
“Amirin emrini yerine getirmemek” demek, usulüne uygun verilen bir emrin bilinçli şekilde uygulanmaması demektir. Bu ağır bir disiplinsizliktir.
“Emre itiraz etmek” ise farklıdır. Personel, emrin görev tanımı dışında olduğunu, yanlış verildiğini, yapılamayacağını veya hukuka uygun olmadığını söyleyebilir. Bu itiraz saygılı ve ölçülü yapılıyorsa, olayın ağır emre itaatsizlik gibi değerlendirilmesi doğru olmayabilir.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 11. maddesinde de devlet memurunun amirinden aldığı emri hukuka aykırı görmesi halinde bu aykırılığı bildireceği; amir yazılı olarak emrinde ısrar ederse sorumluluğun emri verene ait olacağı, konusu suç teşkil eden emrin ise hiçbir şekilde yerine getirilmeyeceği düzenlenmiştir. Bu düzenleme, kanunsuz emir mantığını anlamak bakımından önemlidir.
Uzman erbaş yönünden somut disiplin süreci çoğu zaman 7068 sayılı Kanun kapsamında yürür. Fakat kanunsuz emir, hukuka aykırı emir ve emre itiraz ayrımı, disiplin hukukunda olayın doğru nitelendirilmesi için temel bir çerçeve sunar.
Görev tanımında olmayan iş emredilirse uzman erbaş nasıl konuşmalı?
Bu noktada kelimeler hayat kurtarır. Çünkü disiplin dosyasında bazen olayın kendisinden çok personelin o anda kurduğu cümle tartışılır.
Yanlış cümle:
“Ben bunu yapmam.”
Doğru cümle:
“Komutanım, bu emrin görev tanımım kapsamında olup olmadığı konusunda tereddüt yaşıyorum.”
Yanlış cümle:
“Bana böyle iş yaptıramazsınız.”
Doğru cümle:
“Emrin kapsamını yanlış anlamamak ve ileride sorumluluk doğmaması için yazılı olarak bildirilmesini arz ederim.”
Yanlış cümle:
“Bu emir hukuksuz.”
Doğru cümle:
“Emrin mevzuata uygunluğu konusunda tereddüdüm var. Bu tereddüdümü saygıyla bildiriyorum.”
Bu üslup personeli zayıflatmaz. Aksine korur. Çünkü tartışmayı kişisel direnme görüntüsünden çıkarır, hukuki zemine taşır.
Uzman çavuş görev tanımında olmayan işi yapmazsa hangi deliller önemlidir?
Disiplin dosyasında yalnızca “emir verildi, yapmadı” denilmesi yeterli olmamalıdır. Olayın tüm yönleri araştırılmalıdır.
Şu sorular önemlidir:
Emir kim tarafından verildi?
Emir nerede ve ne zaman verildi?
Emrin içeriği açık mıydı?
Personel emri tamamen mi reddetti?
Yoksa sadece görev tanımı konusunda tereddüt mü bildirdi?
Olay sırasında kimler vardı?
Tutanakta personelin savunması doğru yazıldı mı?
Verilen ceza, fiilin gerçek niteliğine uygun mu?
Disiplin hukukunda fiilin doğru adlandırılması çok önemlidir. Akademik değerlendirmelerde de emrin niteliği, hukuka uygunluk durumu, kamu görevlisinin kusuru ve emri yerine getirme yükümlülüğünün kapsamı birlikte ele alınmaktadır.
Uzman erbaş disiplin cezası alırsa ilk neye bakmalı?
Önce cezanın adına değil, uygulanan maddeye bakılmalıdır.
Çünkü bazen idare, daha hafif değerlendirilebilecek bir olayı çok ağır bir disiplin maddesine sokar. Örneğin personelin “bu iş görev tanımımda değil” şeklindeki itirazı, doğrudan “amirin usulüne göre verdiği emri yerine getirmemek” gibi gösterilebilir.
Bu durumda şu sorular sorulmalıdır:
Olay gerçekten emri yerine getirmeme mi?
Personelin itirazı tutanakta doğru aktarılmış mı?
Savunma hakkı usulüne uygun kullandırılmış mı?
İdare daha hafif bir madde yerine ağır maddeyi mi uygulamış?
Maaş kesintisi yapılmış mı?
Disiplin ceza puanı verilmiş mi?
Ceza personelin mesleki geleceğini etkiler mi?
Bu sorular cevaplanmadan dava stratejisi kurulmaz.
Uzman erbaşın maaşından kesinti yapılırsa geri alınabilir mi?
Evet. Disiplin cezası nedeniyle maaş kesintisi yapılmışsa ve ceza idare mahkemesinde iptal edilirse, kesilen parasal hakların iadesi gündeme gelir.
Bu noktada yalnızca maaş kesintisi düşünülmemelidir. Disiplin ceza puanı da önemlidir. Ceza puanı ileride personelin karşısına terfi, görev değerlendirmesi veya yeni disiplin süreçlerinde çıkabilir.
Bu yüzden uzman erbaşın aldığı disiplin cezası “bir ceza verildi geçti” diye düşünülmemelidir. Özellikle 24 ay uzun süreli durdurma, maaş kesintisi ve disiplin puanı içeren işlemler mutlaka teknik olarak incelenmelidir.
Uzman erbaş disiplin cezası iptal davası nasıl açılır?
Bu tür cezalar idari işlem niteliğindedir. Hukuka aykırıysa idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.
Dava dilekçesinin merkezine şu soru konulmalıdır:
“Davacının davranışı gerçekten amirin usulüne göre verdiği emri yerine getirmemek midir, yoksa emrin görev tanımında olmadığına ilişkin hukuki itiraz mıdır?”
Bu soru doğru kurulursa dava güçlenir.
Dilekçede gereksiz duygu yoğunluğuna gerek yoktur. Mahkeme somut hukuki hatayı görmek ister. Şu noktalar açıkça anlatılmalıdır:
Fiil yanlış nitelendirilmiştir.
Personel emri keyfi olarak reddetmemiştir.
Emrin görev tanımıyla bağlantısı tartışmalıdır.
Personel hukuki tereddüdünü bildirmiştir.
Ağır disiplin maddesi hatalı uygulanmıştır.
Ceza, fiilin gerçek ağırlığıyla uyumlu değildir.
Maaş kesintisi ve disiplin puanı hukuki dayanaktan yoksundur.
Görev tanımında olmayan emir konusunda sık sorulan sorular
Görev tanımında olmayan iş emredilirse uzman erbaş ne yapmalı?
Uzman erbaş emri kişisel tartışmaya çevirmemelidir. Emrin görev tanımı ve hizmet gerekleri kapsamında olup olmadığı konusunda tereddüdünü saygılı şekilde bildirmeli, mümkünse yazılı emir istemelidir.
Uzman erbaş görev dışı emre itiraz ederse ceza alır mı?
Her itiraz ceza sebebi değildir. İtirazın üslubu, emrin niteliği ve olayın gelişimi önemlidir. Saygılı şekilde yapılan hukuki tereddüt bildirimi, doğrudan ağır emre itaatsizlik olarak değerlendirilmemelidir.
Bulaşık yıkama emri disiplin cezası sebebi olur mu?
Olayın şartlarına göre disiplin süreci başlatılabilir. Ancak personelin davranışı doğru madde kapsamında değerlendirilmelidir. Görev tanımı itirazı, doğrudan 24 ay uzun süreli durdurma cezası gerektiren ağır fiil gibi ele alınmamalıdır.
Amirin emrini yerine getirmemek ile emre itiraz aynı şey mi?
Hayır. Emri tamamen uygulamamak başka, emrin görev tanımına veya hukuka uygunluğu konusunda tereddüt bildirmek başkadır.
Görev tanımı dışında verilen emir yazılı istenebilir mi?
Evet. Personel, emrin kapsamını ve sorumluluğu netleştirmek için yazılı emir verilmesini talep edebilir. Bu talep saygılı ve usulüne uygun yapılmalıdır.
Konusu suç olan emir yerine getirilir mi?
Hayır. Anayasa m.137’ye göre konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilemez. Böyle bir emri yerine getiren kişi sorumluluktan kurtulamaz.
Uzman erbaş disiplin cezası alırsa ne kadar sürede dava açmalı?
Disiplin cezası tebliğ edildiğinde idari dava süresi işlemeye başlar. Süre kaçırılırsa haklı dosya usulden kaybedilebilir. Bu nedenle ceza tebliğ edilir edilmez karar, soruşturma raporu ve savunma evrakı incelenmelidir.
Disiplin cezası iptal edilirse maaş kesintisi geri alınır mı?
Ceza iptal edilirse, bu cezaya bağlı maaş kesintisinin de hukuki dayanağı ortadan kalkar. Kesilen parasal hakların yasal faiziyle iadesi talep edilebilir.
Uzman erbaş için en güvenli yol nedir?
En güvenli yol şudur: Disiplini bozmadan hakkını koru.
Bağırma. Tartışmayı büyütme. Amiri herkesin içinde küçük düşürecek cümle kurma. “Yapmıyorum” diyerek dosyayı kendi aleyhine çevirme.
Ama görev tanımında olmayan, kişisel hizmet gibi görünen veya mevzuata aykırı olduğunu düşündüğün bir emir varsa bunu da susarak geçiştirme. Hukuki tereddüdünü saygılı şekilde bildir. Mümkünse yazılı emir iste. Olayı, tanıkları ve süreci not et.
Disiplin hukukunda haklı olmak yetmez. Haklılığı doğru cümleyle, doğru zamanda ve doğru usulle göstermek gerekir.
Bu konuda kısa sonuç
Görev tanımında olmayan bir iş emredildiğinde uzman erbaşın yapması gereken şey emri kişisel kavgaya çevirmek değildir. Emir açık değilse kapsamı sorulmalı, görevle ilgisi tartışmalıysa tereddüt saygılı şekilde bildirilmeli, mümkünse yazılı emir istenmelidir.
Disiplin cezası verilirse asıl bakılacak nokta şudur: Personel gerçekten emri yerine getirmemiş midir, yoksa emrin görev tanımına uygun olmadığını mı söylemiştir?
Bu ayrım doğru yapılmadan verilen ağır disiplin cezaları idare mahkemesinde iptal edilebilir.
