Usta Öğreticiler Tazminat Alabilir mi? 2025 Yılında Usta Öğreticilerin İşçilik Hakları
Mesleki eğitim sisteminde yıllardır sessizce çalışan bir grup var: usta öğreticiler. Halk eğitim merkezlerinde, meslek kurslarında, sürücü kurslarında veya çeşitli eğitim programlarında görev yaparlar. Çoğu zaman ders saati başına ücret alırlar. Bu nedenle birçok kişi bu kişilerin klasik anlamda işçi sayılmadığını ve hiçbir işçilik hakkına sahip olmadığını düşünür.
Usta öğretici, bir mesleğin kitabını anlatan kişi değil; o mesleğin nasıl yapıldığını bizzat gösteren ustadır. Öğretmen gibi teorik ders anlatmaz. Atölyede, kursta veya uygulama ortamında mesleğin pratiğini öğretir. Kısaca usta öğretici, öğrencinin eline işi verip “bu iş böyle yapılır” diye gösteren kişidir.
Daha açık ifade etmek gerekirse usta öğretici genellikle bir meslekte ustalık belgesi bulunan ve o işi yıllarca yapmış kişidir. Devlet bu ustaları Milli Eğitim’e bağlı kurslarda veya mesleki eğitim programlarında görevlendirir. Amaç, öğrencilerin sadece teoriyi değil, mesleğin gerçek uygulamasını öğrenmesidir.
Bu nedenle usta öğretici şu kişilerden biri olabilir:
- Halk eğitim merkezinde kuaförlük kursu veren bir kuaför
- Direksiyon eğitimi veren sürücü kursu eğitmeni
- Kaynak ustalığı kursu veren bir sanayi ustası
- Aşçılık kursu veren bir aşçı
- Bilgisayar veya muhasebe kursu veren bir meslek uzmanı
- Elektrik, makine, marangozluk gibi alanlarda eğitim veren ustalar
Bu kişiler devlet kadrosunda öğretmen değildir. Çalışma şekilleri öğretmenlerden oldukça farklıdır. Sistem genellikle şu şekilde işler:
- Milli Eğitim’e bağlı kurslarda görevlendirilirler
- Kadrolu memur statüsünde değildirler
- Ders saati başına ücret alırlar
- Maaş yerine ek ders ücreti ödenir
- Sözleşmeleri çoğu zaman kurs süresi veya eğitim yılı için yapılır ve her yıl yenilenebilir
Fakat bu durum onların tamamen güvencesiz olduğu anlamına gelmez. Yargıtay ve Uyuşmazlık Mahkemesi kararları usta öğreticilerin bazı tazminat ve alacak haklarının bulunduğunu açık şekilde kabul etmektedir.
Usta öğreticiler hangi kanunlara göre çalışır?
Usta öğreticilerin görevlendirilmesi şu düzenlemelere dayanır:
- Milli Eğitim Bakanlığı Kurumlarında Sözleşmeli veya Ek Ders Görevi ile Görevlendirilecek Uzman ve Usta Öğreticiler Hakkında Yönetmelik
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.89 (ek ders görevi)
- 4857 sayılı İş Kanunu
- 6772 sayılı İlave Tediye Kanunu
Bu kişiler çoğunlukla ders saati karşılığı ücret alırlar. Bu nedenle maaşları sabit değildir ve aylara göre değişebilir.
Ancak Yargıtay uygulamasında önemli olan nokta şudur:
Usta öğretici ile kurum arasında fiili bir çalışma ilişkisi vardır. Bu ilişki birçok durumda iş sözleşmesi niteliğinde kabul edilir.
Usta öğreticilerin davalarında görevli ve yetkili mahkeme hangisidir?
Usta öğreticilerin işçilik alacakları için açacakları davalarda görevli mahkeme:
İş Mahkemeleridir.
Yetkili mahkeme ise:
- Usta öğreticinin çalıştığı kurumun bulunduğu yer iş mahkemesidir.
Usta öğreticiler kıdem tazminatı alabilir mi?
Evet.
Yargıtay kararları usta öğreticilerin kıdem tazminatı alabileceğini kabul etmektedir.
Ancak burada önemli bir fark vardır.
Usta öğreticiler genellikle:
- aylık sabit ücretle değil
- ders saati ücreti ile çalışırlar.
Bu nedenle kıdem tazminatı hesabı klasik işçiler gibi yapılmaz.
Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?
Yargıtay’a göre yöntem şu şekildedir:
- Son bir yılın ücretleri belirlenir
- Aylık ücretler tek tek hesaplanır
- Bu ücretlerin ortalaması alınır
- Ortalama ücret kıdem tazminatı hesabında kullanılır
Bu yöntem şu kararda açıkça belirtilmiştir:
Yargıtay 9. HD
2022/2733 E.
2022/3383 K.
Kararın özü şu şekildedir:
- Usta öğreticinin ücreti sabit değildir
- Ders saatine göre değişir
- Bu nedenle son bir yılın ortalaması esas alınmalıdır
“Dosyadaki bilgi belgeler ile özellikle A… Kaymakamlığı Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünce gönderilen 09.11.2015 tarihli yazı cevabından davacının, aylık maktu ücretle değil, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 89. maddesine istinaden görevlendirildiği kurs görevleri için ek ders ücreti karşılığı çalıştığı ve aylık ücretin değişken olduğu anlaşılmaktadır. Bu halde, kıdem tazminatı hesabına esas ücret belirlenirken dosyada mevcut Akçaabat Kaymakamlığı Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğünce gönderilen 09.11.2015 tarihli yazı cevabında gösterilen ödemeler dikkate alınarak son bir yıllık aylık ücret ortalaması tespit edilerek sonuca gidilmelidir.” Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 14.03.2022 T. 2022/2733 E. 2022/3383 K.
Usta öğreticilerin ücreti nasıl hesaplanır?
Yargıtay bu konuda oldukça teknik bir hesap yöntemi belirlemiştir.
Hesaplama şu adımlarla yapılır:
- O ay çalışılan toplam ders saati belirlenir
- Bu süre çalışılan gün sayısına bölünür
- Günlük ortalama çalışma süresi bulunur
- Bu süre ders saat ücreti ile çarpılır
Buna ek olarak şu ücretler de hesaplamaya dahil edilir:
- hafta tatili ücreti
- ulusal bayram ve genel tatil ücretleri
Bu yöntem Yargıtay 9. HD 2020/6483 E., 2021/6676 K. kararında ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
| No | Hesaplama Kriteri | Yargıtay’ın Kabul Ettiği İlke | Uygulama Yöntemi |
|---|---|---|---|
| 1 | Çalışma sisteminin belirlenmesi | Usta öğretici aylık maktu ücretle değil ders saati ücretiyle çalışır | Ücret hesabı ders saati üzerinden yapılır |
| 2 | Aylık toplam çalışma süresi | Önce ilgili ayda fiilen çalışılan toplam ders saati belirlenir | Puantaj, ders çizelgesi, bordro incelenir |
| 3 | Fiilen çalışılan gün sayısı | Aynı ay içinde fiilen çalışılan toplam gün sayısı tespit edilir | Fiili çalışma günleri esas alınır |
| 4 | Günlük ortalama çalışma süresi | Aylık toplam ders saati ÷ fiilen çalışılan gün sayısı | Günlük ortalama ders saati bulunur |
| 5 | Günlük ücret hesabı | Günlük ortalama ders saati × ders saati ücreti | Bir günlük ücret belirlenir |
| 6 | Hafta tatili ücreti | Çalışma karşılığı olmadan ödenmesi gereken haftada 1 gün hafta tatili ücreti vardır | Günlük ücret üzerinden hesaplanır |
| 7 | Hafta tatili hesap yöntemi | Günlük ortalama çalışma süresi × ders saati ücreti | Bu tutar 1 günlük hafta tatili ücreti kabul edilir |
| 8 | Aylık hafta tatili toplamı | Aydaki hafta tatili gün sayısı × günlük hafta tatili ücreti | Genellikle ayda yaklaşık 4 gün |
| 9 | Aylık ücretin belirlenmesi | Fiili çalışma ücreti + hafta tatili ücreti | Bu toplam aylık ücret kabul edilir |
| 10 | Ulusal bayram ve genel tatil ücreti | Çalışılmayan UBGT günleri için günlük ücret esas alınır | Günlük ücret × tatil günü |
| 11 | Ücretin değişken olması | Ders saati esaslı çalışmada aylık ücret sabit değildir | Aydan aya değişebilir |
| 12 | Kıdem tazminatı hesabı | Son ücret yerine son 1 yıl ücret ortalaması esas alınır | 12 aylık ortalama alınır |
| 13 | Yıllık izin ücreti | Yine son 1 yıl ortalama ücret dikkate alınır | Değişken ücret sistemi nedeniyle |
| 14 | İlave tediye hesabı | Bakanlar Kurulu kararındaki ödeme tarihinde bir günlük ücret esas alınır | Günlük ücret × ilave tediye gün sayısı |
| 15 | Bilirkişi raporlarının denetimi | Hesaplamalar bu yönteme uygun yapılmalıdır | Aksi halde karar bozma sebebi olur |
Usta öğreticiler yıllık izin ücreti alabilir mi?
Evet.
Yargıtay’a göre usta öğreticiler:
- mevsimlik işçi değildir
- çalışma biçimleri aralıklı çalışma niteliğindedir.
Bu nedenle yıllık izin hakkı vardır.
Yargıtay şu noktayı özellikle vurgulamaktadır:
Birçok kurum yaz aylarında kurs olmadığı için çalışanlara izin kullandırıldığını iddia eder. Ancak Yargıtay bu görüşü kabul etmemektedir.
Kararlara göre:
- çalışılan süreler birleştirilir
- toplam hizmet süresi hesaplanır
- buna göre yıllık izin hakkı belirlenir.
Usta öğreticiler ilave tediye alabilir mi?
Evet.
Usta öğreticiler çoğu zaman farkında olmadan çok önemli bir haktan yararlanamazlar.
Bu hak:
6772 sayılı İlave Tediye Kanunu
Bu kanuna göre:
Devlete bağlı kurumlarda çalışan işçilere her yıl ilave tediye ödenir.
Kanunun kapsamına giren kurumlar arasında:
- genel bütçeli kurumlar
- katma bütçeli kurumlar
- belediyeler
- kamu kuruluşları
bulunmaktadır.
Milli Eğitim Bakanlığı da bu kapsamdadır.
Dolayısıyla usta öğreticiler de:
ilave tediye alacağı talep edebilir.
“Somut olayda, davacının, Devlet tarafından yasa ve yasanın verdiği yetki ile idari işlemle kurulan ve kamusal yetki ve ayrıcalıklardan yararlanan kamu tüzel kişilikleri ve bunlara bağlı kuruluşlardan olmayan, özel hukuk hükümlerine tabi şirket işçisi olduğu gözetildiğinde ilave tediye alacağı talebinin reddine karar verilmesi gerekirken, yanılgılı değerlendirme ile karar verilmesi isabetsizdir. Somut uyuşmazlıkta, davacının ilave tediye alacağından yararlanamayacağı gözetildiğinde, kıdem tazminatı hesabına esas giydirilmiş ücret belirlenirken ilave tediye alacağının dikkate alınması da doğru değildir. Anılan hususlar gözetilmeksizin eksik inceleme ile yazılı şekilde hüküm tesisi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.” Yargıtay 22. Hukuk Dairesi 11.02.2020 T. 2016/32387 E. 2020/2162 K.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi 16.04.2019 tarihli 2016/8194 E., 2019/8782 K. sayılı karara göre ders saati ücreti ile çalışan usta öğreticilerde ilave tediye hesabı şu yönteme göre yapılır: Önce işçinin ilgili ayda fiilen çalıştığı toplam ders saati, aynı ayda fiilen çalıştığı gün sayısına bölünerek günlük ortalama çalışma süresi bulunur. Bu süre ders saati ücreti ile çarpılarak işçinin bir günlük ücreti belirlenir. Hafta tatili ve ulusal bayram genel tatil günleri için ödenecek ücret de bu günlük ücret esas alınarak hesaplanır. Aylık ücret ise fiilen çalışılan ders saati × ders saati ücreti ile bulunan tutara çalışma karşılığı olmayan hafta tatili ücretlerinin eklenmesi suretiyle tespit edilir. İlave tediye alacağı hesaplanırken de Bakanlar Kurulunca belirlenen tediye ödeme tarihindeki işçinin bir günlük ücreti esas alınır ve bu günlük ücret üzerinden tediye gün sayısı dikkate alınarak hesaplama yapılır.
İlave Tediye = (Toplam Ders Saati ÷ Çalışılan Gün) × Ders Saat Ücreti × Tediye Gün Sayısı
Usta öğreticiler ihbar tazminatı alabilir mi?
Hayır.
Bu konu Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı ile netleşmiştir.
Yargıtay’a göre usta öğreticilerin sözleşmeleri:
belirli süreli iş sözleşmesi niteliğindedir.
Belirli süreli sözleşmelerde ise:
ihbar tazminatı uygulanmaz.
Bu nedenle usta öğreticiler ihbar tazminatı talep edemez.
“5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu’nun 9’uncu maddesinde belirtilen iş sözleşmesinin niteliğinin belirli süreli iş sözleşmesi olduğu anlaşılmakla, kanunda öngörülen bu durumda 4857 sayılı İş Kanunu’nun 11’inci maddesinde belirtilen objektif koşulun gerçekleştiği kabul edilmelidir. Başka bir anlatımla kanun hükmünün sözleşmenin belirli süreli yapılması zorunluluğunu öngördüğü durumda objektif koşulların varlığı aranmaz. Kanun hükmü ile sözleşmenin belirli süreli yapılması gereken hallerde belirli süreli sözleşmenin zincirleme yapılması da sözleşmenin belirli süreli olma niteliğini ortadan kaldırmaz. Hal böyle olunca 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu’nun 9’uncu maddesinde belirtilen sözleşmenin belirli süreli iş sözleşmesi olduğu sonucuna varılmıştır.” Yargıtay BG. Büyük Genel Kurul 23.02.2018 T. 2017/1 E. 2018/2 K.
Usta öğreticilerin dava ile talep edebileceği alacaklar nelerdir?
Yargıtay kararlarına göre usta öğreticiler şu alacakları talep edebilir:
- kıdem tazminatı
- yıllık izin ücreti
- hafta tatili ücreti
- ulusal bayram ve genel tatil ücreti
- ilave tediye alacağı
- eksik ödenen ücretler
Ancak şu hak talep edilemez:
- ihbar tazminatı
Usta öğreticilerin en çok yaptığı hukuki hata nedir?
Pratikte en sık yapılan hata şudur:
Usta öğreticiler çalışma biçimleri nedeniyle kendilerini işçi olarak görmezler.
Bu nedenle:
- dava açmazlar
- zamanaşımı süresini kaçırırlar
- ciddi miktarda alacaklarını kaybederler.
Oysa Yargıtay uygulaması açık şekilde göstermektedir ki:
Usta öğreticiler birçok işçilik alacağını geriye dönük olarak talep edebilir.
Usta öğreticilerin haklarını bilmesi neden önemlidir?
Türkiye’de binlerce usta öğretici:
- halk eğitim merkezlerinde
- meslek kurslarında
- sürücü kurslarında
- mesleki eğitim merkezlerinde
çalışmaktadır.
Bu kişiler genellikle ders başına ücret aldıkları için işçilik haklarının olmadığını düşünür.
Yargı kararları ise farklı bir gerçeği ortaya koymaktadır.
Usta öğreticiler:
- kıdem tazminatı
- yıllık izin ücreti
- ilave tediye
- hafta tatili ve resmi tatil ücretleri
gibi önemli alacakları dava yoluyla talep edebilir.
Fazla Mesai Yönünden Usta Öğretici Hakları
Usta öğreticiler bakımından fazla çalışma alacağı kategorik olarak reddedilen bir hak değildir; ancak bu alacak her durumda otomatik olarak doğmaz. Çünkü usta öğreticiler çoğunlukla ders saati esasına göre çalıştırılmakta ve ilgili yönetmelikte haftalık çalışma süresi 40 saat, günlük çalışma süresi ise en fazla 8 saat olarak sınırlandırılmaktadır. Bu nedenle fazla mesai talep edilebilmesi için öncelikle usta öğreticinin fiilen bu sürelerin üzerinde çalıştığının ortaya konulması gerekir. Ders programları, kurs çizelgeleri, imza föyleri, kurum yazışmaları ve tanık anlatımları gibi delillerle normal çalışma sınırının aşıldığı ispatlanabilirse fazla çalışma ücreti talep edilebilir.
Buna karşılık çalışma süresi ek ders sistemine uygun şekilde belirlenmiş ve fiilen yasal sınır aşılmamışsa fazla mesai alacağı doğmaz. Bu nedenle usta öğreticiler bakımından fazla mesai hakkı teorik olarak mevcut olmakla birlikte, somut dosyada fiili çalışma süresinin ispatı belirleyici olmaktadır.
