Ceza Davasında Çapraz Sorgu Nedir? CMK 201’e Göre Tanığa Soru Sorma Hakkı

Mahkeme salonunda bazen dosyanın kaderini uzun savunmalar değil, tek bir doğru soru değiştirir. Bir tanık “gördüm” der. Avukat sorar: “Nereden gördünüz?” Tanık “hatırlıyorum” der. Avukat sorar: “Aradan üç yıl geçti, hangi ayrıntıya dayanarak bu kadar net hatırlıyorsunuz?” İşte ceza yargılamasında çapraz sorgu denilen şey, çoğu zaman bu kadar basit ama bu kadar etkilidir.

Türk ceza muhakemesinde halk arasında “çapraz sorgu” olarak bilinen kurumun kanundaki karşılığı doğrudan soru yöneltme hakkıdır. Bu hak, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 201. maddesinde düzenlenmiştir. Cumhuriyet savcısı, müdafi ve vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanığa, bilirkişiye ve duruşmaya çağrılan diğer kişilere doğrudan soru yöneltebilir. Sanık ve katılan ise mahkeme başkanı veya hakim aracılığıyla soru sorabilir.

Bu hak, basit bir usul ayrıntısı değildir. Tanık beyanının doğruluğunu, güvenilirliğini ve olayla bağını test eden en önemli savunma aracıdır. Çünkü ceza davasında mesele yalnızca bir kişinin ne söylediği değildir. O kişinin bunu nasıl bildiği, ne kadar gördüğü, kimin etkisi altında anlattığı, daha önce farklı konuşup konuşmadığı ve beyanının başka delillerle desteklenip desteklenmediği de en az beyanın kendisi kadar önemlidir.

Çapraz sorgu nedir, CMK 201 ne anlama gelir, doğrudan soru yöneltme hakkı kimlere tanınmıştır?

Çapraz sorgu, tanığın veya beyanda bulunan kişinin anlattıklarının doğruluğunu sınamak için yapılan soru sorma faaliyetidir. Amaç kavga etmek, kişiyi köşeye sıkıştırmak veya duruşmayı tartışma alanına çevirmek değildir. Amaç, beyanın güvenilirliğini ölçmektir.

CMK m.201’e göre doğrudan soru sorma hakkı özellikle şu kişiler tarafından kullanılabilir:

Cumhuriyet savcısı doğrudan soru sorabilir. Sanık müdafii doğrudan soru sorabilir. Katılan vekili doğrudan soru sorabilir. Vekil veya müdafi sıfatıyla duruşmada bulunan avukat, sanığa, katılana, tanığa, bilirkişiye ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere soru yöneltebilir.

Sanık ve katılan bakımından ise usul farklıdır. Sanık veya katılan, sorusunu mahkeme başkanı ya da hakim aracılığıyla yöneltebilir. Bu ayrım önemlidir. Çünkü avukatın doğrudan soru sorma yetkisi ile sanığın bizzat soru sorma imkanı aynı teknik usule tabi değildir. Buna rağmen sanığın tanığa soru sordurma hakkı, savunma hakkının parçasıdır.

Bu nedenle mahkemenin “soru sorma hakkınız yok” şeklinde genel ve kesin bir tutum alması hukuken sorunludur. Mahkeme, duruşma düzenini koruyabilir. İlgisiz, hakaret içeren, baskı oluşturan veya davayla bağlantısı olmayan soruları engelleyebilir. Fakat savunmanın tanık beyanını test etmesini tamamen ortadan kaldıramaz.

Ceza davasında tanığa soru sormak neden önemlidir, tanık beyanı nasıl test edilir?

Ceza yargılamasında tanık beyanı güçlü bir delil gibi görünebilir. Fakat tanık da insandır. Yanlış hatırlayabilir. Olayı eksik görmüş olabilir. Taraflardan birine yakın olabilir. Korkmuş olabilir. Duyduğunu gördüm sanabilir. Aradan geçen zaman hafızasını değiştirmiş olabilir.

Bu nedenle tanığa soru sormak, tanığı yıpratmak için değil, beyanın maddi gerçeğe ne kadar yaklaştığını anlamak için yapılır.

Örneğin tanık “sanığı olay yerinde gördüm” diyorsa şu sorular önem kazanır:

Olay yeri aydınlık mıydı? Tanık sanığı daha önce tanıyor muydu? Sanığı kaç saniye gördü? Arada mesafe var mıydı? Görüş açısını kapatan araç, duvar, kalabalık veya karanlık var mıydı? İlk ifadesinde aynı şeyi söylemiş miydi? Olaydan sonra biriyle konuşup beyanını değiştirmiş olabilir mi?

Bu soruların her biri, tanık beyanının güvenilirliğini ölçer. Çünkü ceza davasında mahkumiyet, soyut kanaate değil, hukuka uygun ve tartışılmış delillere dayanmalıdır. Tanık beyanı hükme esas alınacaksa, savunmaya bu beyanı sorgulama imkanı verilmelidir. Anayasa Mahkemesi de tanık sorgulama hakkını adil yargılanma hakkı kapsamında değerlendirmekte; tanığın duruşmada dinlenmemesi, beyanın tek veya belirleyici delil olması ve savunmaya yeterli telafi güvencesi sağlanmaması halinde ihlal sonucuna ulaşabilmektedir. (Anayasa Mahkemesi)

Hakim tanığa sorulacak soruyu engelleyebilir mi, çapraz sorgu hangi hallerde sınırlanabilir?

Evet, hakim bazı soruları engelleyebilir. Ancak bu yetki sınırsız değildir.

Mahkeme başkanı veya hakim; duruşma düzenini bozan, davayla ilgisi bulunmayan, kişiyi aşağılamaya yönelik, hakaret içeren, gereksiz tekrar niteliğinde olan veya tanık üzerinde baskı kuran sorulara müdahale edebilir. CMK m.201’de de yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun sorulup sorulmayacağına mahkeme başkanı veya hakimin karar vereceği düzenlenmiştir. (Hukuki Haber)

Fakat hakim, savunmanın tanığın anlatımındaki çelişkiyi ortaya koymasına engel olamaz. Tanığın görme kapasitesi, hatırlama gücü, tarafsızlığı, önceki beyanıyla şimdiki beyanı arasındaki fark ve olayla kişisel bağlantısı sorgulanabilir.

Buradaki ölçü şudur: Soru gerçekten maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasına hizmet ediyorsa, savunma hakkının parçasıdır. Soru sadece tartışma çıkarmaya, tanığı küçük düşürmeye veya duruşmayı dağıtmaya yönelmişse mahkeme müdahalesi mümkündür.

Bu nedenle iyi bir çapraz sorgu, uzun konuşmayla değil, kısa ve hedefli sorularla yapılır. Avukat tanığa konuşma alanı açmak yerine, tanığın beyanındaki kritik noktayı görünür hale getirir.

Tanığa soru sorulması engellenirse ne olur, bu durum istinaf veya temyizde bozma sebebi yapılabilir mi?

Tanığa soru sorma hakkının engellenmesi, özellikle tanık beyanı hükme esas alınmışsa ciddi bir savunma hakkı sorunu doğurur. Yargıtay kararlarında da müdafiye CMK m.201 kapsamında doğrudan soru sorma hakkı kullandırılmadan tanık beyanının hükme esas alınması usule aykırı görülmüştür.

Fakat uygulamada en kritik mesele şudur: Bu ihlal mutlaka duruşma tutanağına geçirilmelidir.

Avukat, tanığa soru sormak istediğinde mahkeme buna izin vermiyorsa şu içerikte bir beyanın tutanağa yazılmasını istemelidir:

“CMK m.201 uyarınca tanığa doğrudan soru yöneltme talebimiz mahkemece engellenmiştir. Bu hususun savunma hakkını kısıtladığını beyan ediyoruz. Sormak istediğimiz soruların ve mahkemenin ret kararının duruşma tutanağına aynen geçirilmesini talep ederiz.”

Bu kayıt önemlidir. Çünkü istinaf veya temyiz incelemesinde mahkeme dosyaya bakar. Duruşmada yaşanan ihlal tutanakta yoksa, üst derece mahkemesi çoğu zaman o ihlali göremez. Ceza yargılamasında bazen haklı olmak yetmez; haklılığın tutanağa geçirilmesi gerekir.

SEGBİS ile dinlenen tanığa soru sorulamazsa ne olur?

SEGBİS ile tanık dinlenmesi tek başına hukuka aykırı değildir. Fakat SEGBİS bağlantısı kurulmuş gibi görünüp savunma tarafına etkili soru sorma imkanı tanınmamışsa sorun başlar.

Tanığın sesi kesiliyorsa, görüntü donuyorsa, avukatın soruları tanığa ulaştırılmıyorsa, tanık cevap verirken anlaşılamıyorsa veya mahkeme “zaten beyanı aldık” diyerek soru aşamasına geçmeden dinlemeyi bitiriyorsa bu hususlar mutlaka tutanağa geçirilmelidir.

Anayasa Mahkemesi, tanığın duruşmada veya SEGBİS yoluyla sorgulanamaması nedeniyle beyanın güvenilirliğinin test edilememesini adil yargılanma hakkı bakımından önemli görmektedir. Özellikle sorgulanmamış tanık beyanı tek veya belirleyici delil olarak kullanılıyorsa, yargılamanın hakkaniyeti tartışmalı hale gelir. (Anayasa Mahkemesi)

Burada mesele yalnızca “tanık dinlendi mi?” sorusu değildir. Asıl soru şudur: Savunma o tanığa etkili biçimde soru sorabildi mi? Mahkeme tanığın cevap verme şeklini, tereddütlerini, çelişkilerini ve beyanının güvenilirliğini gözlemleyebildi mi?

Gizli tanığa soru sorulabilir mi, kimliği gizli olan tanığın beyanı nasıl sorgulanır?

Gizli tanık uygulamasında tanığın kimliği korunabilir. Bu, özellikle güvenlik riski bulunan dosyalarda gündeme gelir. Fakat tanığın kimliğinin korunması, savunmanın beyanı hiçbir şekilde sorgulayamaması anlamına gelmez.

Savunma, gizli tanığın kimliğini açığa çıkaracak sorular soramayabilir. Ancak tanığın olayı nasıl bildiği, nereden gördüğü, ne kadar süre gözlem yaptığı, olay anında hangi konumda bulunduğu, anlatımının başka delillerle desteklenip desteklenmediği, önceki beyanlarıyla çelişip çelişmediği sorgulanabilir.

Gizli tanık beyanı mahkumiyetin merkezine konuluyorsa, mahkeme daha dikkatli davranmalıdır. Çünkü kimliği bilinmeyen ve savunma tarafından yeterince test edilemeyen bir beyanın tek başına belirleyici delil haline getirilmesi adil yargılanma hakkı bakımından ciddi sorun doğurabilir.

Etkili çapraz sorgu nasıl yapılır, tanığa hangi sorular sorulmalıdır?

Etkili çapraz sorgu, uzun cümlelerle yapılmaz. Tanığa konferans verilmez. Avukat kendi savunmasını soru gibi anlatmaz. İyi soru kısa, net ve tek hedeflidir.

Kötü soru şudur:

“Sayın tanık, olayın meydana geldiği yerin karanlık olması, sizin sanığı daha önce tanımamanız, olayın birkaç saniye içinde gerçekleşmesi ve kolluk ifadenizde farklı beyanda bulunmanız karşısında aslında sanığı net görmediğiniz söylenebilir mi?”

Bu soru uzundur. Tanığa kaçış alanı bırakır. Mahkemenin dikkatini de dağıtır.

Daha doğru soru dizisi şudur:

“Olay gece oldu, doğru mu?”

“Sokakta yeterli aydınlatma yoktu, doğru mu?”

“Sanığı olaydan önce tanımıyordunuz, doğru mu?”

“Sanığı birkaç saniye gördünüz, doğru mu?”

“Kolluk ifadenizde sanığın yüzünü net gördüğünüzü söylemediniz, doğru mu?”

Bu yapı daha güçlüdür. Çünkü her soru tek bir noktayı hedefler. Tanık kaçamak cevap verirse çelişki görünür hale gelir. Kabul ederse savunma açısından önemli bir zemin oluşur.

Hırsızlık, hakaret, yaralama ve dolandırıcılık dosyalarında çapraz sorgu soruları nasıl kurulabilir?

Her dosyanın sorusu farklıdır. Ezber soru yoktur. Ama soru kurma mantığı aynıdır: Tanığın gördüğünü, bildiğini, hatırladığını ve tarafsızlığını test etmek.

Hırsızlık dosyasında tanığa hangi sorular sorulabilir?

“Olay gece meydana geldi, doğru mu?”

“Bulunduğunuz yer ile olay yeri arasında mesafe vardı, doğru mu?”

“Sanığı daha önce tanımıyordunuz, doğru mu?”

“Yüzünü net seçebilecek kadar uzun süre görmediniz, doğru mu?”

“Kamera görüntüsünde kişinin yüzü açıkça seçilemiyor, doğru mu?”

Bu soruların amacı, teşhisin güvenilirliğini test etmektir.

Kasten yaralama dosyasında tanığa hangi sorular sorulabilir?

“İlk fiziksel teması kimin başlattığını net görmediniz, doğru mu?”

“Olay başladığında siz olay yerine sonradan geldiniz, doğru mu?”

“Taraflar arasında daha önce husumet olduğunu biliyorsunuz, doğru mu?”

“Olay çok kısa sürdü, doğru mu?”

“Araya giren kişiler nedeniyle her hareketi görmeniz mümkün değildi, doğru mu?”

Bu sorular, olayın başlangıcını ve tanığın gözlem sınırını ortaya koyar.

Hakaret dosyasında tanığa hangi sorular sorulabilir?

“Sözler tartışma sırasında söylendi, doğru mu?”

“Karşılıklı konuşma vardı, doğru mu?”

“Tam olarak hangi kelimenin söylendiğini kelimesi kelimesine hatırlamıyorsunuz, doğru mu?”

“O sırada ortam kalabalıktı, doğru mu?”

“Sesler birbirine karışıyordu, doğru mu?”

Hakaret dosyalarında kelimenin tam içeriği, bağlamı ve karşılıklı tartışma olup olmadığı önemlidir.

Dolandırıcılık dosyasında müştekiye veya tanığa hangi sorular sorulabilir?

“Taraflar arasında ticari ilişki vardı, doğru mu?”

“Para gönderimi kendi rızanızla yapıldı, doğru mu?”

“Sanığın size hangi somut yalanı söylediğini belgeyle gösteremiyorsunuz, doğru mu?”

“Uyuşmazlık daha sonra ödeme veya teslim tartışmasına dönüştü, doğru mu?”

“Başlangıçta sanığın sizi aldatma kastıyla hareket ettiğini gösteren somut bir belge yok, doğru mu?”

Dolandırıcılık dosyalarında en kritik mesele, her hukuki uyuşmazlığın ceza davası haline getirilemeyeceğidir. Hile, baştan itibaren aldatma kastı ve mağdurun bu hile nedeniyle iradesinin sakatlanması somut biçimde tartışılmalıdır.

Çapraz sorguda yapılan en büyük hata nedir?

En büyük hata, soru sormak yerine tartışmaya başlamaktır.

Tanığa “siz yalan söylüyorsunuz” demek çoğu zaman işe yaramaz. Bunun yerine tanığın yalan söylediğini düşündüren çelişkiyi soru yoluyla görünür hale getirmek gerekir.

Mesela:

“İlk ifadenizde olay saatini 19.00 olarak söylediniz, doğru mu?”

“Bugün 21.00 diyorsunuz, doğru mu?”

“Bu iki saatten hangisinin doğru olduğunu kesin olarak söyleyemiyorsunuz, doğru mu?”

Bu yöntem, tanığı suçlamadan çelişkiyi ortaya çıkarır. Mahkeme açısından daha etkili olur.

İkinci büyük hata, cevabı bilinmeyen açık uçlu soru sormaktır. “O gün ne oldu?” sorusu tanığa uzun anlatım alanı verir. Çapraz sorguda avukat, cevabını bilmediği soruyu sormamalıdır. Sorunun cevabı dosyadaki beyan, kamera, rapor, HTS, mesaj kaydı veya önceki ifade ile kontrol edilebilir olmalıdır.

Ceza davasında çapraz sorgu neden savunma hakkının merkezindedir?

Ceza yargılamasında savunma, yalnızca sanığın “ben yapmadım” demesinden ibaret değildir. Savunma, delilin güvenilirliğini test etme hakkını da içerir.

Bir tanık beyanı mahkumiyetin temel dayanağı yapılacaksa, savunmanın o tanığa soru sorabilmesi gerekir. Tanık beyanı sınanmadan, çelişkileri tartışılmadan, görme ve bilme kapasitesi ölçülmeden hükme esas alınırsa yargılama adil olmaktan uzaklaşır.

Bu nedenle CMK m.201, şekli bir hak değildir. Mahkeme salonunda maddi gerçeğe ulaşmanın araçlarından biridir. Bazen bir dosyada beraat ile mahkumiyet arasındaki fark, tanığa sorulan tek bir doğru soruda gizlidir.

Çapraz sorgu hakkı engellenirse duruşmada ne yapılmalıdır?

Duruşmada tanığa soru sorma hakkı engellenirse sessiz kalınmamalıdır. Avukat, talebini açıkça belirtmeli ve bunun tutanağa geçirilmesini istemelidir.

Tutanağa şu noktalar yazdırılmalıdır:

Soru sorma talebinde bulunulduğu, sorunun ne olduğu, mahkemenin bu soruya izin vermediği, bu durumun CMK m.201 kapsamında doğrudan soru yöneltme hakkını kısıtladığı, savunma hakkının ihlal edildiği, itiraz edildiği.

Bu kayıt, ileride istinaf, temyiz veya bireysel başvuru aşamasında dosyanın en önemli dayanaklarından biri haline gelebilir.

Ceza yargılamasında çapraz sorgu neden hafife alınmamalıdır?

Çapraz sorgu, mahkeme salonundaki en güçlü hak arama araçlarından biridir. Çünkü tanık beyanı çoğu zaman dosyada yazılı haliyle güçlü görünür. Fakat duruşmada doğru sorular sorulduğunda, bu beyanın aslında görgüye değil duyuma dayandığı, tanığın olayı net görmediği, önceki beyanıyla çeliştiği veya tarafsız olmadığı anlaşılabilir.

Ceza davasında adalet, çokça delil toplamakla sağlanmaz. Delilin tartışılması da gerekir. Tanığa soru sorma hakkı bu yüzden önemlidir. Savunmanın susturulduğu, tanığın test edilmediği, beyanın sorgulanmadan hükme esas alındığı bir yargılamada adil yargılanma hakkı ciddi şekilde zedelenir.

CMK m.201’in anlamı tam olarak budur: Mahkeme gerçeği ararken savunmanın elindeki soru sorma imkanını yok sayamaz.