SEGBİS Nedir? Ceza Yargılamasında Ses ve Görüntü Bilişim Sisteminin Rolü Nedir? Hangi Kanun Maddelerine Dayanır?
Ceza yargılaması artık sadece duruşma salonlarının içinden yürümüyor. Teknolojik imkânların gelişmesiyle birlikte, özellikle uzun yol nakilleri, güvenlik riskleri ve yargılamanın hızlandırılması ihtiyacı SEGBİS’i adeta sistemin doğal bir parçasına dönüştürdü. Uygulamada birçok kişi SEGBİS’i sadece bir “video bağlantısı” zanneder; oysa sistem, kanunda açıkça düzenlenen kapsamlı bir usul mekanizmasıdır.
SEGBİS Tam Olarak Nedir? Sistemin Amacı Ne?
SEGBİS, Adalet Bakanlığı tarafından kurulan Ses ve Görüntü Bilişim Sistemidir.
Sistem sayesinde:
- İfade alma
- Sorgu
- Tanık ve bilirkişi dinleme
- Duruşmaların video kaydına alınması
- Yakalama sonrası mahkeme önüne çıkarma işlemleri
- Yargı çevresi dışında bulunan kişilerin dinlenmesi
gibi işlemler eş zamanlı görüntü ve ses aktarımıyla yapılabilir.
Amaç, kişinin bizzat mahkemesince dinlenmesini sağlamak, yargılamayı hızlandırmak, yol tutuklamalarından kaynaklanan mağduriyetleri ortadan kaldırmak ve insan hakları ihlallerini engellemektir.
Anayasa m. 141’e göre, yargılamanın en az giderle ve en kısa sürede sonuçlandırılması yargı organlarının görevidir. SEGBİS tam olarak bu ilkeye hizmet eder.
SEGBİS Hangi Mevzuattan Kaynaklanıyor? CMK’da Hangi Maddeler Düzenliyor?
SEGBİS’in hukuki temelini 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve 20.09.2011 tarihli SEGBİS Yönetmeliği oluşturur.
Adalet Bakanlığı Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı B.03.0.BİD.0.00.00.05-010.06/31 Sayılı 150 Numaralı Genelge uyarınca aşağıdaki durumlarda diğer gerekli koşullar sağlandığı şartta SEGBİS sisteminin kullanılması gerekir, yine bu maddelerde yer alan hususları da Mahkemelerin SEGBİS sistemine uygun şekilde entegre etmesi önemlidir.
1. CMK m. 52 – Tanıkların Dinlenmesi
- Tanıkların ses ve görüntü kaydına alınması mümkündür.
- Mağdur çocuklar ve duruşmaya getirilemeyen, fakat tanıklığı zorunlu olan kişiler için kayıt zorunludur.
2. CMK m. 58 – Tanığın Korunması
- Tanığın huzurda dinlenmesi tehlike oluşturuyorsa, SEGBİS üzerinden dinlenir.
- Soru sorma hakkı saklıdır.
3. CMK m. 62 – Bilirkişiler
- Tanığa ilişkin düzenlemeler bilirkişilere de uygulanır.
4. CMK m. 147 – İfade ve Sorgu
- Teknik imkân varsa ifade ve sorgu işlemlerinin kayda alınması zorunludur.
5. CMK m. 180 – Naip veya İstinabe Yoluyla Dinleme
- Uzakta bulunan tanık ve bilirkişiyi Mahkeme SEGBİS ile dinler.
- Mümkünse görüntülü ve sesli iletişim tekniğinin devreye girmesi zorunludur.
6. CMK m. 196 – Sanığın Duruşmada Bulunması
- Sanık, bazı hallerde duruşmadan bağışık tutulur.
- Sanığın farklı yargı çevresinde bulunduğu hallerde SEGBİS ile sorgu mümkündür.
- 196/4: Teknik imkân varsa SEGBİS ile sorgu yapılması emredici niteliktedir.
7. CMK m. 219 – Duruşma Tutanağı
- Mahkeme teknik araçlarla kayıt aldıysa, bu kayıtlar derhal yazılı tutanağa geçer.
SEGBİS’in Kullanımı Hangi İşlemlerde Zorunlu?
Genelge açıkça belirtir. Zorunlu kullanım alanları:
- Mağdur çocukların tanıklığı (CMK 52/3-a)
- Duruşmaya getirilemeyen fakat tanıklığı zorunlu kişiler (CMK 52/3-b)
- Tehlike nedeniyle kapalı dinleme gereken tanıklar (CMK 58/3)
- İfade ve sorgunun teknik imkanlarla kaydı (CMK 147/1-h)
- İstinabe/naip dinlemesi gereken hallerde SEGBİS imkânı varsa (CMK 180/5)
- Farklı yargı çevresindeki sanığın SEGBİS ile sorgusu (CMK 196/4)
Bu maddelerde SEGBİS kullanımı ihtiyari değil, zorunludur.
SEGBİS İstinabe Sayılır mı?
Bu konu uygulamada en çok karıştırılan noktalardan biridir.
Genelge açıkça belirtir:
- SEGBİS üzerinden yapılan ifade veya sorgu işlemi istinabe değildir.
- Çünkü sanık, tanık veya bilirkişi, yargılamayı yapan mahkeme heyetinin karşısındadır.
- Bu nedenle alt sınırı 5 yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda dahi SEGBİS kullanılabilir.
SEGBİS Yol Tutuklamasını Nasıl Önler?
“Yol tutuklaması” uygulamada ciddi mağduriyetlere neden olur.
Kişi farklı şehirde yakalanır, personel yokluğu veya güvenlik gerekçesiyle günlerce nakil aracıyla taşınır.
Genelge, CMK m. 94 ve SEGBİS Yönetmeliği m. 17’ye dayanarak açık şekilde belirtir:
- Yakalanan kişi bizzat mahkemesine SEGBİS ile çıkarılabilir.
- SEGBİS varsa yol tutuklamasına gerek yoktur.
- Bu yöntem Anayasa ve AİHS’in “makul sürede hâkim önüne çıkarılma” ilkesine de uygun düşer.
AİHM’in Marcello Viola v. İtalya kararında da video konferans yöntemi, sanığın “mahkemede hazır bulunma hakkı” ile bağdaşır görülmüştür.
SEGBİS Yönetmeliği Ne Düzenliyor?
28060 sayılı Resmî Gazete – 20/09/2011
“Ceza Muhakemesinde Ses ve Görüntü Bilişim Sisteminin Kullanılması Hakkında Yönetmelik”
Düzenlediği başlıca konular:
- Ceza infaz kurumlarındaki kişilerin dinlenmesi
- Tedavi kurumlarındaki kişilerin dinlenmesi
- Yargı çevresi dışında bulunan sanık/tanık/bilirkişinin dinlenmesi
- Yakalama halinde SEGBİS ile ifade alma
- Tutanak düzenlenmesi, imzalanması, UYAP’a aktarılması
- Güvenlik önlemleri
Bu Yönetmelik uygulamanın teknik altyapısını oluşturur.
SEGBİS Uygulamasında Tutanak Nasıl Düzenlemeye Tabi Olur?
Genelge, uygulamada sık hata yapılan bu kısmı çok detaylı anlatır:
- Tutanakta kimlik bilgileri, başlangıç-bitiş zamanı, hazır bulunanlar, sunulan deliller yer alır.
- UYAP üzerinden düzenleniyorsa elektronik imza ile imza almak gerekir.
- Fiziki düzenleme söz konusuysa taranarak e-imzayla sisteme geçer.
- SEGBİS kaydı CD/DVD’ye aktarılır ve dosyada saklanır.
- Karar merciine gönderilecekse kayıtla birlikte iletilir.
SEGBİS’in Avukatlar Açısından Önemi
Avukat açısıdan SEGBİS şunları sağlar:
- Müvekkilin farklı şehirde olması savunmanın etkin yürütülmesini engellemez.
- Tanık veya sanığın bizzat mahkeme heyeti tarafından görülmesi yargılamanın kalitesini artırır.
- Yol tutuklaması gibi ağır mağduriyetlerin önüne geçer.
- İnsan hakları açısından daha güvenli bir ortam sağlar.
- Mahkemelerin iş yükünü hafifletir, duruşma takvimlerini düzenli hale getirir.
SEGBİS artık ceza yargılamasının ayrılmaz bir parçası. Tanık, sanık, bilirkişi, mağdur ya da yakalanan kişinin hızlı, güvenli ve doğrudan mahkemeye bağlanmasını sağlayan bu sistem; hem AİHS hem Anayasa’nın gerektirdiği “makul sürede yargılanma” ilkesine uygun bir çözüm sunuyor.
Özellikle 2011 tarihli Genelge, uygulamanın çerçevesini net şekilde çizerek hâkim, savcı ve avukatlara yol gösteren bir rehber niteliğindedir. Bu nedenle SEGBİS talebi yapılırken ilgili CMK maddeleri ve Yönetmelik hükümlerine atıf yapmak, taleplerin kabul edilmesini kolaylaştırır.
Mahkemelerin yoğunluğu, tarafların farklı şehirlerde bulunması ve güvenlik riskleri düşünüldüğünde, SEGBİS’in ilerleyen yıllarda daha da yaygınlaşacağı öngörülmektedir.
Netice Olarak SEGBİS sistemi aslında sadece tanık ve sanık gibi ceza yargılaması sujelerinin uzaktan ifade vermesine yarayan bir sistemden ibaret değildir. Aynı zamanda ifade ve beyanları adil yargılanma bakımından önem taşıyan kişilerin ifade ve beyanlarının alınması sırasında kayıt almaya imkan sağlayan sistemdir.
SEGBİS sistemi, adliyedlerde bulunan SEGBİS odaları marifetiyle çalışmakla beraber Mahkeme salonlarına da büyük ölçüde entegre edilmiştir.
